Przez ostatnie lata pierwszy listopada wyglądał u nas tak: rano autem do Piaseczna, gdzie teściowie zawsze idą na cmentarz o dziesiątej, potem przez całe miasto na Powązki, do moich dziadków, i szukanie miejsca do zaparkowania na Woli w promieniu dwóch kilometrów od bramy. W zeszłym roku zaparkowaliśmy tak daleko, że Antek zapytał, czy idziemy na inny cmentarz.
W tym roku teściowie sami zaproponowali, że w Piasecznie spotkamy się tydzień później, spokojnie, bez tłumu. Pierwszego listopada zostaje nam jeden cmentarz, jeden obiad i żadnego parkowania. Jedziemy komunikacją.
Dlaczego bez auta
Z Imielina na Stare Powązki to drugi koniec Warszawy. W zwykły dzień autem pół godziny, może trochę więcej. W okolicach Wszystkich Świętych okolice cmentarzy na Woli to inny świat: zmieniona organizacja ruchu, zamknięte pasy, zakazy parkowania, objazdy autobusów. Od kilku lat przyglądam się temu na mapie w telefonie i co roku wygląda tak samo.
Metro M1 jedzie z Imielina na północ bez żadnych korków. Do tego ZTM na Wszystkich Świętych uruchamia linie cmentarne, oznaczone literą C, które łączą największe warszawskie cmentarze, a zwykłe linie jeżdżą częściej. Szczegóły tras i godzin co roku pojawiają się na stronie ZTM kilka dni przed świętem i tam sprawdzam, którędy w tym roku pojedziemy ostatni odcinek.
Plan jest taki: metrem do Dworca Gdańskiego, dalej tramwajem albo autobusem w stronę Powązkowskiej, ostatni kawałek pieszo. Razem z przesiadką trochę ponad pół godziny. Z powrotem na Ochotę, do mamy, też komunikacją.
Kwesta przy bramie
Na Starych Powązkach pierwszego listopada przy bramach i w alejach stoją kwestujący z puszkami. To jedna z najstarszych tradycji warszawskiego Wszystkich Świętych, starsza niż ja. Pierwszą kwestę zorganizował w 1975 roku Społeczny Komitet Opieki nad Starymi Powązkami, założony rok wcześniej z inicjatywy Jerzego Waldorffa. Od tamtej pory co roku z puszkami stoją aktorzy, muzycy, dziennikarze, ludzie kultury, ale też zwykli wolontariusze.
Pieniądze idą na ratowanie zabytkowych nagrobków, kaplic i rzeźb nagrobnych. Komitet przez kilkadziesiąt lat odnowił ich już ponad półtora tysiąca. Kiedy idzie się główną aleją, część z nich widać: odczyszczony kamień obok szarego, porośniętego mchem, czasem tabliczka z informacją, że renowacja była możliwa dzięki kweście.
Dzieciom wytłumaczyłam to tak: niektórzy ludzie, którzy tu leżą, nie mają już rodziny, która by o nich dbała. Ich groby się kruszą. A kwesta to sposób, żeby całe miasto się o nie zatroszczyło. Antek od razu zapytał, ile musi wrzucić, żeby uratować jeden grób. Powiedziałam, że nie ma takiej ceny, bo to się sumuje. W tym roku obaj z Wiktorem mają przygotowane drobne, a Zosia sama postanowiła, że wrzuci część kieszonkowego.

Przy grobie dziadków
Moi dziadkowie, rodzice mamy, leżą w rodzinnym grobie na Powązkach. Pochowano tam też ich rodziców, więc na płycie są cztery nazwiska. Mama przyjeżdża tam zwykle dzień wcześniej, sprząta, myje płytę i zostawia pierwsze znicze. My przychodzimy pierwszego listopada z chryzantemą i z mamą, która dołącza do nas przy bramie.
Zosia ma jedenaście lat i od dwóch lat zadaje inne pytania niż wcześniej. Nie „dlaczego tu leżą”, tylko „jaka była prababcia” i „czy pamiętasz ją”. Pamiętam. Prababcia Zosi, czyli moja babcia, mieszkała na Ochocie, niedaleko mamy, i co niedzielę piekła placek ze śliwkami. Opowiadam o tym przy grobie, bo tam się dobrze opowiada. Zosia słucha i zadaje kolejne pytania.
Antek ma osiem lat i chce przede wszystkim zapalić znicz. Sam. Od zeszłego roku mu pozwalam, z zapalniczką na długiej rurce, przy mnie. Potem idzie liczyć znicze na sąsiednich grobach i czytać nazwiska z płyt. W zeszłym roku znalazł grób kogoś, kto urodził się w tym samym dniu co on, tylko sto pięćdziesiąt lat wcześniej, i był tym zachwycony do końca dnia.
Nie robimy z tego dnia smutnej lekcji. Rozmawiamy, kiedy dzieci pytają, i nie rozmawiamy, kiedy nie pytają.
Praktycznie
Kilka rzeczy, które na Powązki pierwszego listopada zabieram:
- Znicze kupione wcześniej, w zwykłym sklepie na osiedlu. Przy bramach są stoiska, ale ceny i kolejki są świąteczne.
- Zapalniczka i zapasowe zapałki. Na wietrze połowa zniczy gaśnie przy pierwszej próbie.
- Drobne na kwestę. Dzieci wolą wrzucić coś same, niż patrzeć, jak robi to dorosły.
- Ciepłe buty. Na cmentarzu stoi się długo, a alejki na Starych Powązkach są wąskie i często mokre od liści.
- Telefon naładowany i umówione miejsce spotkania. W tłumie przy bramie łatwo się rozdzielić. U nas to zawsze ławka przy kościele.
Najwięcej ludzi jest przed południem i wczesnym popołudniem. Po zmroku cmentarz wygląda zupełnie inaczej, cały w światłach zniczy, ale z dziećmi wolimy być wcześniej.
Obiad u mamy
Po cmentarzu jedziemy na Ochotę. Mama gotuje zawsze to samo: rosół i pieczeń, bo „pierwszego listopada musi być ciepło w brzuchu”. Pisałam kiedyś, że robi zakupy w Halach Banacha. W tym tygodniu kupiła tam chryzantemy i warzywa na rosół, dzień wcześniej, żeby nie zostawiać nic na ostatnią chwilę.
Do domu wracamy wieczorem, metrem. Pestka, która cały dzień była sama, czeka pod drzwiami i obraża się na nas na kwadrans, a potem idzie z Wiktorem na wieczorny spacer po Dolinie Służewieckiej.
Czy auto to błąd
Zobaczymy w niedzielę. Może komunikacja będzie zatłoczona, może tramwaj stanie. Ale po latach szukania miejsca na Woli wolę stać w zatłoczonym wagonie, niż krążyć z dwójką dzieci, które mają dość, zanim w ogóle dojedziemy do bramy. Jeśli plan się sprawdzi, dopiszę go do stałych zwyczajów, obok tego, że Antek zapala znicz sam.




